ហេតុអ្វីខ្សែភាពយន្តមិនទាន់ចាក់បញ្ចាំងមួយ ធ្វើឱ្យកម្ពុជានិងថៃរំជើបរំជួល?

នៅថ្ងៃទី៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ ខ្សែភាពយន្តប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាមួយដែលបានថតអស់រយៈពេលជាង៤ឆ្នាំ មិនបានបង្ហាញខ្លួនក្នុងរោងភាពយន្តតាមការគ្រោងទុកឡើយ។

ខ្សែភាពយន្តនេះមានចំណងជើងថា «សោកនាដកម្មនៃភ្នំខ្មោច»។

ខ្សែភាពយន្តនេះគ្រោងចាក់បញ្ចាំងទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែបែរជាប្រកាសពន្យារពេលភ្លាមៗនៅមុនការចាក់បញ្ចាំងជាសាធារណៈ។ ផលិតករបានបញ្ជាក់ថា ត្រូវការកែសម្រួលផ្នែកបច្ចេកទេស ហើយរហូតមកដល់ពេលនេះ កាលបរិច្ឆេទចាក់បញ្ចាំងថ្មីនៅមិនទាន់ត្រូវបានប្រកាសនៅឡើយទេ។

ប៉ុន្តែមុនពេលនោះ ខ្សែភាពយន្តនេះបានឆ្លងហួសពីរោងភាពយន្ត ចូលទៅក្នុងវេទិកាមតិសាធារណៈរបស់កម្ពុជានិងថៃរួចទៅហើយ។

កងទ័ពថៃបានសម្តែងការសង្ស័យចំពោះការបង្ហាញព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងខ្សែភាពយន្ត ដោយយល់ថាឈុតឆាកខ្លះអាចមានការកែច្នៃតាមបែបសិល្បៈ ហើយថែមទាំងអាចប៉ះពាល់ដល់ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ ចំណែកអ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តកម្ពុជា 列李达 នៅតែអះអាងថា ការបង្កើតរឿងនេះផ្អែកលើការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសក្ខីកម្មរបស់អ្នកនៅរស់រានមានជីវិត។ គោលបំណងមិនមែនដើម្បីបង្កើតការស្អប់ខ្ពើមរវាងជាតិសាសន៍ទេ ប៉ុន្តែដើម្បីឱ្យយុវជនជំនាន់ក្រោយយល់ដឹងពីប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលកំពុងត្រូវបានបំភ្លេច។

ការជជែកវែកញែកនេះវិលជុំវិញសំណួរមួយ ដែលហាក់ដូចជានៅឆ្ងាយពីសម័យបច្ចុប្បន្ន៖

ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ តើជនភៀសខ្លួនកម្ពុជារាប់ម៉ឺននាក់ដែលរត់គេចពីសង្គ្រាម បានជួបប្រទះអ្វីខ្លះនៅតាមព្រំដែនថៃ?

នេះមិនមែនជាសាច់រឿងដែលមានតែនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តនោះទេ។

យើងអាចរកឃើញដានរបស់វានៅក្នុងរបាយការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន (UNHCR) ក្នុងឯកសារការទូតដែលរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានបើកផ្សព្វផ្សាយនៅពេលក្រោយ និងក្នុងសេចក្តីរាយការណ៍របស់អ្នកសារព័ត៌មានអន្តរជាតិនាសម័យនោះ។

ជិតកន្លះសតវត្សរ៍ក្រោយមក នៅពេលកម្ពុជានិងថៃបានឆ្លងកាត់ការប៉ះទង្គិចយោធាតាមព្រំដែនជាថ្មី ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនេះក៏ត្រូវបានលើកមកដាក់នៅចំពោះមុខប្រទេសទាំងពីរម្តងទៀត។

១. ពួកគេគិតថា បើឆ្លងផុតព្រំដែន នោះនឹងអាចរស់រានមានជីវិត

នៅកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧៩ សង្គ្រាមមិនបានបញ្ចប់ដោយសារខ្មែរក្រហមបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងភ្នំពេញនោះទេ។

ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលជិត៤ឆ្នាំ បានធ្វើឱ្យប្រទេសនេះបង់តម្លៃយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររួចទៅហើយ។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ កងទ័ពវៀតណាមបានចូលមកភ្នំពេញ ហើយរបបខ្មែរក្រហមបានដួលរលំ ប៉ុន្តែអ្វីដែលកើតឡើងបន្ទាប់គឺការប្រឈមមុខដាក់គ្នាផ្នែកយោធាថ្មី។

ការប្រយុទ្ធនៅតំបន់ភាគខាងលិចនិងពាយ័ព្យនៅតែបន្តកើតមាន ខណៈបញ្ហាខ្វះស្បៀង ជំងឺ និងការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជននៅតែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរ។

ចំពោះគ្រួសារធម្មតាជាច្រើន ការដែលអ្នកណាគ្រប់គ្រងភ្នំពេញ ឬអ្នកណាឈ្នះសង្គ្រាម លែងមានអត្ថន័យជាក់ស្តែងច្រើនទៀតហើយ។

អ្វីដែលមនុស្សគ្រប់គ្នាត្រូវការជាបន្ទាន់ គឺអាហារដើម្បីរស់ និងកន្លែងមួយដែលអាចដេកបានដោយសុវត្ថិភាព។

ប្រទេសថៃស្ថិតនៅម្ខាងទៀតនៃព្រំដែន។

អ្នកខ្លះនាំកូនតូចទៅជាមួយ អ្នកខ្លះគ្រាហ៍មនុស្សចាស់។ មនុស្សដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់ពលកម្មដោយបង្ខំ ភាពអត់ឃ្លាន និងការរត់ភៀសខ្លួន បានប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិតិចតួចដែលនៅសេសសល់ ហើយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវឆ្ពោះទៅប្រទេសថៃម្តងទៀត។

郭明利 ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាវេជ្ជបណ្ឌិត អ្នកអប់រំ និងសហគ្រិនអាមេរិកដើមកំណើតខ្មែរ ក៏ជាម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នករត់ភៀសខ្លួននាសម័យនោះដែរ។

នៅក្នុងសៀវភៅរំឭកអនុស្សាវរីយ៍ «ជួរភ្នំដងរែក៖ ទីកន្លែងមិនអាចបំភ្លេចបាន» ដែលបានបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ២០១៨ លោកបានកត់ត្រាបទពិសោធន៍របស់គ្រួសារខ្លួន។

យោងតាមសៀវភៅនេះ គ្រួសាររបស់ 郭明利 ធ្លាប់ស្នាក់នៅបណ្តោះអាសន្នក្នុងជំរំជនភៀសខ្លួននៅក្បែរខេត្តស្រះកែវ ប្រទេសថៃ។ ប៉ុន្តែទើបតែកន្លងផុតមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ ទាហានថៃបាននាំគ្រួសារលោកនិងជនភៀសខ្លួនដទៃទៀតទៅកាន់ជួរភ្នំដងរែក ហើយបង្ខំឱ្យពួកគេត្រឡប់ចូលកម្ពុជាវិញ។

អ្វីនៅខាងមុខមិនមែនជាផ្លូវត្រឡប់ដែលមានសុវត្ថិភាពទេ ប៉ុន្តែជាជម្រាលភ្នំដ៏ចោត និងតំបន់គ្រោះថ្នាក់ដែលពោរពេញដោយមីន។

ជាង៤០ឆ្នាំក្រោយមក អនុស្សាវរីយ៍របស់គ្រួសារមួយនេះបានក្លាយជាប្រភពសំខាន់នៃការបង្កើតខ្សែភាពយន្ត «សោកនាដកម្មនៃភ្នំខ្មោច»។

គ្រួសារដែលធ្លាប់រួចរស់ជីវិតពីសង្គ្រាម បានគេចផុតពីសេចក្តីស្លាប់រហូតដល់ព្រំដែនប្រទេសជិតខាង ប៉ុន្តែបែរជាប្រទះឃើញថា នេះគ្រាន់តែជាការចាប់ផ្តើមនៃសោកនាដកម្មបន្ទាប់ប៉ុណ្ណោះ។

ពួកគេមិនបានដឹងថា ភ្នំនោះនឹងក្លាយជាសុបិនអាក្រក់របស់មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ឡើយ។

២. មនុស្សជាង៤ម៉ឺននាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់«ភ្នំមរណៈ»នោះ

នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ថៃបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនជនភៀសខ្លួនកម្ពុជាត្រឡប់ទៅវិញក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ។

UNHCR បានកត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅ «ស្ថានភាពជនភៀសខ្លួនពិភពលោក ឆ្នាំ២០០០» ថា ជនភៀសខ្លួនកម្ពុជាជាង៤២,០០០នាក់ត្រូវបានទាហានថៃប្រមូលពីជំរំតាមព្រំដែន។ អ្នកខ្លះត្រូវបានដឹកតាមរថយន្តក្រុងទៅកាន់ជួរភ្នំដងរែក ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ៣០០គីឡូម៉ែត្រ រួចបង្ខំឱ្យឆ្លងកាត់តំបន់ភ្នំចោតត្រឡប់ចូលកម្ពុជាវិញ។

អ្វីដែលរង់ចាំពួកគេ គឺផ្លូវភ្នំដ៏គ្រោះថ្នាក់ និងតំបន់ដែលពោរពេញដោយមីន។ ស្ត្រី កុមារ និងមនុស្សចាស់ក៏មិនអាចគេចផុតបានដែរ។

UNHCR បានប៉ាន់ប្រមាណថា យ៉ាងហោចណាស់មានមនុស្សរាប់រយនាក់ ហើយអាចមានរហូតដល់រាប់ពាន់នាក់ បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងអំឡុងការបញ្ជូនត្រឡប់នេះ។

អ្វីដែលគួរឱ្យតក់ស្លុតបំផុតក្នុងហេតុការណ៍នេះ មិនមែនមានតែចំនួនអ្នកស្លាប់ប៉ុណ្ណោះទេ។

ប៉ុន្តែគឺជាការដែលមនុស្សមួយក្រុមដែលទើបតែគេចផុតពីសង្គ្រាមដោយលំបាក បានទៅដល់ប្រទេសជិតខាងរួចហើយ ប៉ុន្តែត្រូវបានអំណាចរដ្ឋបញ្ជូនត្រឡប់ទៅមាត់ជ្រោះនៃសេចក្តីស្លាប់ម្តងទៀត។

តើរដ្ឋាភិបាលថៃនាសម័យនោះបានដឹងពីហានិភ័យប៉ុន្មានដែរ?

កំណត់ហេតុរបស់សភាអាមេរិកចុះថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ បង្ហាញថា មន្ត្រីយោធាថៃបានទទួលស្គាល់នៅពេលនោះរួចហើយថា តំបន់ដែលត្រូវបញ្ជូនជនភៀសខ្លួនត្រឡប់ទៅវិញ មានមីននិងគ្រឿងផ្ទុះ ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមានអ្នករងរបួសនិងស្លាប់។

ក្រោយមក ហេតុការណ៍នេះត្រូវបានប្រជាជនកម្ពុជាមួយចំនួនហៅថា «វាលពិឃាតទីពីរ» ហើយបានក្លាយជាស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលពិបាកជាសះស្បើយក្នុងទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ថៃ។

៣. តើថៃមានទំនួលខុសត្រូវជួយជនភៀសខ្លួនកម្ពុជាឬទេ? 

ប្រសិនបើមើលតែសោកនាដកម្មនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ គេអាចងាយចាត់ទុកថៃជាអ្នកបង្កគ្រោះថ្នាក់តែមួយមុខ។ ប៉ុន្តែប្រវត្តិសាស្ត្រពិតមានភាពស្មុគស្មាញជាងនេះច្រើន។

ចាប់ពីពាក់កណ្តាលទៅចុងទសវត្សរ៍១៩៧០ នៅពេលវៀតណាម កម្ពុជា និងឡាវឆ្លងកាត់សង្គ្រាមនិងភាពចលាចលនយោបាយជាបន្តបន្ទាប់ ជនភៀសខ្លួនជាច្រើនក៏បានហូរចូលប្រទេសថៃ។ ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំបន្ទាប់ ជំរំជនភៀសខ្លួនខ្នាតធំត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រំដែនថៃ ហើយអង្គការអន្តរជាតិក៏បានធ្វើការសង្គ្រោះនិងរៀបចំទីស្នាក់នៅក្នុងតំបន់នោះផងដែរ។

សម្រាប់ប្រជាជនកម្ពុជាជាច្រើន ថៃពិតជាធ្លាប់ជាទីជ្រកកោនដ៏សំខាន់ ដែលពួកគេអាចគេចពីសង្គ្រាម និងទទួលបានស្បៀងអាហារនិងជំនួយវេជ្ជសាស្ត្រ។

ប៉ុន្តែសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលក្រុងបាងកកនាសម័យនោះ រលកជនភៀសខ្លួនក៏មានន័យថាជាវិបត្តិមួយទៀតផងដែរ។

អាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ស្ថិតនៅក្នុងបរិបទសង្គ្រាមត្រជាក់។ វៀតណាមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយសហភាពសូវៀត ខណៈថៃរក្សាកិច្ចសហប្រតិបត្តិការផ្នែកសន្តិសុខជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក។

បន្ទាប់ពីកងទ័ពវៀតណាមចូលកម្ពុជា ថៃមានការព្រួយបារម្ភថាស្ថានការណ៍ព្រំដែនអាចចេញផុតពីការគ្រប់គ្រង ហើយកាន់តែបារម្ភថាឥទ្ធិពលយោធារបស់វៀតណាមនឹងបន្តពង្រីកទៅខាងលិច។

ស្របពេលគ្នានោះ ចំនួនជនភៀសខ្លួនកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់ ធ្វើឱ្យសម្ពាធលើការគ្រប់គ្រងព្រំដែន ការផ្គត់ផ្គង់ស្បៀង និងការរៀបចំទីស្នាក់នៅក្នុងសង្គមកាន់តែធ្ងន់។ បន្ថែមលើនេះ ជនភៀសខ្លួនធម្មតាលាយឡំជាមួយសមាជិកប្រដាប់អាវុធនៃបក្សពួកនយោបាយផ្សេងៗ ធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលថៃប្រឈមមុខនឹងស្ថានភាពសន្តិសុខដ៏ស្មុគស្មាញ។

វិបត្តិមនុស្សធម៌ដែលដើមឡើយគួរតែផ្តោតលើការការពារជនស៊ីវិល បានចូលពាក់ព័ន្ធបន្តិចម្តងៗក្នុងការគណនាផ្នែកសន្តិសុខជាតិ និងនយោបាយរបស់មហាអំណាច។

ទោះជាយ៉ាងណា សម្ពាធសន្តិសុខដែលថៃប្រឈមមុខ មិនអាចក្លាយជាហេតុផលសម្រាប់បញ្ជូនជនភៀសខ្លួនត្រឡប់ទៅតំបន់គ្រោះថ្នាក់ឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរ សហគមន៍អន្តរជាតិនាពេលនោះក៏មិនបានបំពេញតួនាទីការពារឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ដែរ។

ក្រោយមក UNHCR បានទទួលស្គាល់ក្នុងរបាយការណ៍ថា តំណាងគណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិនៃកាកបាទក្រហមធ្លាប់បានអំពាវនាវជាសាធារណៈជាបន្ទាន់ឱ្យបញ្ឈប់ការបញ្ជូនត្រឡប់ ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានស្នើឱ្យចាកចេញពីប្រទេសថៃ។ ចំណែក UNHCR ដោយបារម្ភថានឹងធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលថៃខឹង មិនបានធ្វើការតវ៉ាជាសាធារណៈជាផ្លូវការឡើយ។

នេះមិនត្រឹមតែជាសោកនាដកម្មនៃការបញ្ជូនជនភៀសខ្លួនត្រឡប់ទៅវិញទេ ប៉ុន្តែក៏បានបង្ហាញពីការលំបាកជាក់ស្តែងរបស់ប្រព័ន្ធជំនួយអន្តរជាតិ នៅពេលប្រឈមជាមួយរដ្ឋអធិបតេយ្យផងដែរ។

វាបានលើកឡើងនូវសំណួរមួយដែលនៅតែរំខានសហគមន៍អន្តរជាតិរហូតដល់សព្វថ្ងៃ៖

នៅពេលប្រទេសជិតខាងខ្លួនឯងកំពុងទទួលបន្ទុកសម្ពាធសន្តិសុខនិងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង តើអ្នកណាគួរទទួលខុសត្រូវក្នុងការការពារជនភៀសខ្លួនពីសង្គ្រាម?

គោលការណ៍ «មិនបញ្ជូនត្រឡប់» ក្នុងការការពារជនភៀសខ្លួនអន្តរជាតិ កំណត់យ៉ាងច្បាស់ថា មិនគួរបង្ខំជនភៀសខ្លួនឱ្យត្រឡប់ទៅទីកន្លែងដែលជីវិតឬសេរីភាពរបស់ពួកគេប្រឈមនឹងការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរឡើយ។

ទោះបីជាថៃមិនមែនជាភាគីនៃអនុសញ្ញាស្តីពីឋានៈជនភៀសខ្លួនឆ្នាំ១៩៥១ក៏ដោយ ប៉ុន្តែ UNHCR យល់ឃើញថា គោលការណ៍មិនបញ្ជូនត្រឡប់មានឋានៈជាច្បាប់អន្តរជាតិទំនៀមទម្លាប់ ហើយមិនមែនមានតែប្រទេសដែលបានចុះហត្ថលេខាលើអនុសញ្ញាប៉ុណ្ណោះទេ ដែលត្រូវគោរពតាម។

នេះមិនមានន័យថា ប្រទេសជិតខាងត្រូវទទួលបន្ទុកតែម្នាក់ឯងក្នុងការរៀបចំទីស្នាក់នៅឱ្យជនភៀសខ្លួនដោយគ្មានកំណត់ពេលនោះទេ។ ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ ការតាំងទីលំនៅនៅប្រទេសទីបី និងការវិលត្រឡប់ដោយស្ម័គ្រចិត្តទៅប្រទេសដើមក្រោមលក្ខខណ្ឌមានសុវត្ថិភាព សុទ្ធតែអាចជាដំណោះស្រាយ។

ប៉ុន្តែជម្រើសទាំងនេះខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានពីការបង្ខំជនស៊ីវិលឱ្យត្រឡប់ទៅតំបន់ដែលពួកគេអាចបាត់បង់ជីវិត។

នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៩ សហគមន៍អន្តរជាតិបានរៀបចំសន្និសីទនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ដើម្បីជំរុញការពង្រីកការជួយសង្គ្រោះជនភៀសខ្លួនអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងការតាំងទីលំនៅនៅប្រទេសទីបី។ បន្ទាប់មក ថៃបានកែសម្រួលគោលនយោបាយជាបណ្តើរៗ ហើយជំរំជនភៀសខ្លួនតាមព្រំដែននិងប្រព័ន្ធជំនួយអន្តរជាតិក៏បានបន្តពង្រីក។

ប្រទេសដែលធ្លាប់មានការបញ្ជូនត្រឡប់ដោយបង្ខំក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ក្រោយមកក៏បានក្លាយជាកន្លែងសំខាន់ដែលជនភៀសខ្លួនកម្ពុជារាប់សែននាក់ទទួលបានជម្រកបណ្តោះអាសន្ន។

ដូច្នេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនេះពិបាកនឹងសង្ខេបដោយបែងចែកជាល្អនិងអាក្រក់ដាច់ខាត។

រដ្ឋមានសិទ្ធិថែរក្សាសន្តិសុខព្រំដែន ប៉ុន្តែអ្នករត់ភៀសខ្លួនក៏មានសិទ្ធិជាមូលដ្ឋានក្នុងការមិនត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រឈមនឹងសេចក្តីស្លាប់ដែរ។

តើត្រូវកំណត់ព្រំដែនរវាងកត្តាទាំងពីរយ៉ាងដូចម្តេច នៅតែជាបញ្ហាដែលសហគមន៍អន្តរជាតិត្រូវប្រឈមរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

៤. ព្រំដែនក្រោយរយៈពេល៤៧ឆ្នាំ ជនជាតិទាំងពីរកំពុងឆ្លងកាត់វដ្តប្រវត្តិសាស្ត្រម្តងទៀត

ដើម្បីយល់ពីភាពចម្រូងចម្រាសជុំវិញខ្សែភាពយន្ត «សោកនាដកម្មនៃភ្នំខ្មោច» គេត្រូវត្រឡប់ទៅមើលទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលស្មុគស្មាញនិងយូរអង្វែងជាងនេះរវាងកម្ពុជានិងថៃ។

ប្រទេសទាំងពីរមានទំនាក់ទំនងជ្រាលជ្រៅក្នុងវិស័យសាសនា វប្បធម៌ និងសិល្បៈ ប៉ុន្តែសង្គ្រាមរវាងរាជវង្ស ការប្រែប្រួលទឹកដី និងការបែងចែកព្រំដែនក្នុងសម័យអាណានិគម ក៏បានបន្សល់ទុកនូវការខ្វែងគំនិតផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រដែលពិបាកដោះស្រាយ។

ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលស្ថិតនៅក្នុងជួរភ្នំដងរែក គឺជាកន្លែងមួយដែលមានអត្ថន័យជានិមិត្តរូបខ្លាំងបំផុត។

នៅឆ្នាំ១៩៦២ តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិបានសម្រេចថា ប្រាសាទព្រះវិហារជារបស់កម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ២០១៣ តុលាការបានបកស្រាយសេចក្តីសម្រេចពាក់ព័ន្ធនោះម្តងទៀត។ ទោះជាយ៉ាងណា វិវាទព្រំដែនជុំវិញមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយទាំងស្រុងទេ។ បន្ទាប់ពីប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសទាំងពីរធ្លាប់មានការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធជាច្រើនលើក។

តំបន់ភ្នំនេះបានឃើញទាំងសោកនាដកម្មជនភៀសខ្លួនឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយក៏បានក្លាយជាចំណុចស្នូលនៃវិវាទទឹកដីរបស់ប្រទេសទាំងពីរម្តងហើយម្តងទៀត។

នៅឆ្នាំ២០២៥ អណ្តាតភ្លើងសង្គ្រាមបានឆាបឆេះតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃម្តងទៀត។ ការបាញ់ប្រហារគ្នាបណ្តាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់បានកើតឡើងនៅខែឧសភា ការប៉ះទង្គិចយោធាទ្រង់ទ្រាយធំបានផ្ទុះឡើងនៅខែកក្កដា ហើយនៅខែធ្នូក៏មានការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងខ្លាំងជាថ្មី។

យោងតាមរបាយការណ៍ស្រាវជ្រាវរបស់អង្គការក្រុមវិបត្តិអន្តរជាតិ (International Crisis Group) ចុះខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ ការប៉ះទង្គិចពីរលើកក្នុងឆ្នាំ២០២៥ បានបណ្តាលឱ្យមនុស្សយ៉ាងហោចណាស់១៥០នាក់ស្លាប់ និងមានអ្នកផ្លាស់ទីលំនៅសរុបជិតមួយលាននាក់។

ទោះបីភាគីទាំងពីរបានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ជាបន្តបន្ទាប់ក៏ដោយ ការខ្វែងគំនិតលើការបែងចែកព្រំដែន ការដាក់ពង្រាយយោធា និងការទាមទារទឹកដីនៅតែមិនទាន់លុបបំបាត់។ រហូតដល់ពេលនេះ ប្រជាជនតាមព្រំដែនមួយចំនួននៅតែមិនអាចវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ខ្លួនបានឡើយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រហាក់ដូចជាវិលមកដល់វដ្តដ៏គួរឱ្យបារម្ភមួយនៅទីនេះ។

នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ជនភៀសខ្លួនកម្ពុជាបានរត់ទៅថៃដើម្បីគេចពីសង្គ្រាម។ នៅឆ្នាំ២០២៥ ប្រជាជនតាមព្រំដែនក៏បានចាកចេញពីភូមិ សាលារៀន និងស្រែចម្ការដោយសារគ្រាប់ផ្លោងម្តងទៀត។

បរិបទនៃជម្លោះទាំងពីរខុសគ្នាទាំងស្រុង ប៉ុន្តែជោគវាសនារបស់មនុស្សធម្មតាមានភាពស្រដៀងគ្នា គឺគ្មានផ្ទះសម្បែង!

នៅពេលខ្សែភាពយន្ត «សោកនាដកម្មនៃភ្នំខ្មោច» និយាយឡើងវិញពីរឿងរ៉ាវនៃការរត់ភៀសខ្លួនកាលពី៤៧ឆ្នាំមុន នៅខាងក្រៅផ្ទាំងសំពត់ស មានជនស៊ីវិលកម្ពុជាដែលកំពុងជួបសោកនាដកម្មនៃការរត់ភៀសខ្លួនក្នុងជីវិតពិតនៅឡើយ។

ហេតុនេះហើយ ខ្សែភាពយន្តនេះមិនត្រឹមតែប៉ះដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងប៉ះដល់វិវាទជាក់ស្តែងរវាងកម្ពុជានិងថៃ ដែលនៅមិនទាន់ស្ងប់ស្ងាត់ផងដែរ។

៥. តើខ្សែភាពយន្តកំពុងកត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬបង្កើតការប្រឆាំងគ្នាជាថ្មី?

នេះប្រហែលជាចំណុចស្នូលនៃភាពចម្រូងចម្រាសដែលបង្កឡើងដោយខ្សែភាពយន្ត «សោកនាដកម្មនៃភ្នំខ្មោច»។

តាមទស្សនៈរបស់អ្នកដឹកនាំខ្សែភាពយន្តកម្ពុជា 列李达 ខ្សែភាពយន្តជាមធ្យោបាយមួយក្នុងការរក្សាការចងចាំប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយសង្ឃឹមឱ្យយុវជនជំនាន់ក្រោយយល់ដឹងអំពីសោកនាដកម្មឆ្នាំ១៩៧៩។

ប៉ុន្តែកងទ័ពថៃបានសម្តែងការសង្ស័យចំពោះឈុតឆាកដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអំពើហិង្សារបស់ទាហានថៃ ដោយបារម្ភថាការកែច្នៃសិល្បៈអាចធ្វើឱ្យអារម្មណ៍ជាតិនិយមកាន់តែខ្លាំង និងប៉ះពាល់ដល់ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរ។

ការខ្វែងគំនិតនេះឆ្លុះបញ្ចាំងយ៉ាងច្បាស់ពីស្ថានភាពពិសេសរបស់ខ្សែភាពយន្តប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ឯកសារសរសេរអាចបញ្ជាក់ប្រភព ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអាចពិភាក្សាអំពីភាពចម្រូងចម្រាស ប៉ុន្តែខ្សែភាពយន្តបម្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រទៅជាតួអង្គនិងរូបភាពជាក់ស្តែង ដែលធ្វើឱ្យវាមានអានុភាពរំជួលចិត្តខ្លាំងជាង ហើយក៏ងាយប៉ះដល់របួសប្រវត្តិសាស្ត្រដែលនៅមិនទាន់ជាសះស្បើយផងដែរ។

ជាពិសេស ក្នុងបរិបទដែលព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃទើបតែឆ្លងកាត់សង្គ្រាម ខ្សែភាពយន្តដែលនិយាយអំពីសោកនាដកម្មកាលពី៤៧ឆ្នាំមុន ពិបាកនឹងគេចផុតពីការត្រូវបានភ្ជាប់នឹងអត្ថន័យនយោបាយបច្ចុប្បន្ន។

ប៉ុន្តែការទទួលស្គាល់សោកនាដកម្មដែលបង្កឡើងដោយការបញ្ជូនត្រឡប់ដោយបង្ខំនៅឆ្នាំ១៩៧៩ មិនមានន័យថាបដិសេធជំនួយដែលថៃបានផ្តល់ដល់ជនភៀសខ្លួនកម្ពុជាជាច្រើននាពេលក្រោយឡើយ។ ការស្វែងរកការទទួលខុសត្រូវចំពោះប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏មិនគួរប្រែក្លាយទៅជាការចោទប្រកាន់លើជាតិសាសន៍ទាំងមូលដែរ។

រហូតមកដល់ពេលនេះ ខ្សែភាពយន្ត «សោកនាដកម្មនៃភ្នំខ្មោច» នៅមិនទាន់ប្រកាសកាលបរិច្ឆេទចាក់បញ្ចាំងថ្មីទេ។ ផលិតករអះអាងថា ការពន្យារពេលបណ្តាលមកពីការកែសម្រួលបច្ចេកទេស ហើយនៅមិនទាន់មានភស្តុតាងបង្ហាញថា វាមានទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ជាមួយភាពចម្រូងចម្រាសកន្លងមកឡើយ។

ប៉ុន្តែខ្សែភាពយន្តអាចពន្យារពេលបាន ចំណែកប្រវត្តិសាស្ត្រមិនអាចរលាយបាត់ទៅដោយសារតែការពន្យារនោះទេ។

សោកនាដកម្មជនភៀសខ្លួនឆ្នាំ១៩៧៩ បានបង្ហាញពីភាពផ្ទុយគ្នារវាងសន្តិសុខជាតិ និងគោលការណ៍មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។ ចំណែកការប៉ះទង្គិចតាមព្រំដែនឆ្នាំ២០២៥ ក៏បានរំឭកជាថ្មីថា តម្លៃនៃជម្លោះរវាងរដ្ឋ ជាញឹកញាប់ត្រូវបានគ្រួសារធម្មតាជាអ្នកទទួលបន្ទុកនៅទីបំផុត។

៤៧ឆ្នាំបានកន្លងផុតទៅ ជួរភ្នំដងរែកនៅតែស្ថិតនៅតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃដដែល។

សម្រាប់អ្នកដែលធ្លាប់ស្វែងរកសុវត្ថិភាពនៅតាមព្រំដែន

អ្វីដែលសំខាន់មិនដែលជាប្រទេសណាឈ្នះក្នុងការជជែកវែកញែកអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ ប៉ុន្តែនៅពេលសង្គ្រាមបន្ទាប់មកដល់

តើពួកគេអាចរកឃើញផ្លូវដើម្បីរស់រានមានជីវិតបានពិតប្រាកដឬទេ?